Bildtspraak

De Nul

Door de redactie van de Bildtse Post

’t Nijs is te gek foor woorden. Maar eerst mot ik wat saken over getallen, sifers en nummers met jim deurnimme. Ik staan met ’e neus naar ’t noorden. Rechts fan mij strekt ’n getallereeks ’m út naar ’t oasten: een, twee, drie, fier, fijf, ses en soa feerder. Links fan mij fynt ’t selde plak.

Ok der ’n lange lyn fan sifers, maar dan – sêg maar – in spigelbeeld of beter said: negatyf. Wij kinne niet sonder negative getallen. Maak ik drie stappen na rechts en fijf na links dan bin ik 2 stappen na links opskoven of âns said -2 stappen na rechts. Rechts is spigeld links. Krekt soa-as bij na foren en na achteren, ônder-boven, licht-donker, matery-antymatery. Soa sit ’e netuur nou een keer in nander. Make je ’t ene, dan ontstaat automatys ’t ândere. Je kinne allenig maar frede hewwe, at ’r ok oorlog (negative frede) bestaat. Om ’n bult in ’n feerder flakke woestijn te maken, motte je ’n kúl grave.

Op ’t plak der’t ik staan, presys tussen poasityf en negatyf, weunt ’t getal nul (0). De 0 doet wat ’n spigel doet: spigele. 0 is ’n núvver getal. 0 is niet poasityf en 0 is niet negatyf. Maar we brúkke ’m. Op maandegoffen het ’e groenteboer tachtig appels in syn winkel. Avens is-y, wat ’e appels angaat, útferkocht (d’r binne nag wel peren). Hij het nou 0 appels. De Babiloniërs wisten fan ’t bestaan fan ’e 0 niet ôf; se brúkten in nummers ’n soort fan spasy. Niet eerder as in ’t lând fan ’e Indus fan soa’n 1.800 jaar leden worde de 0 foor ’t eerst as getal brúkt. ’t Worde skreven as ’n klain ootsy en fia de Arabise wereld belânde de ’nulla figura’ as nul en nihyl in ’e westerse wiskunde.

’n Núvver getal, die 0. Dele deur 0 mâg niet, want ’e deling het gyn sinnige betekenis. Even útlêge. Ik hew ’n rônde taart en d’r sitte fier gasten an tafel. Ik ferpart de taart in fier stikken. Elkeneen krijt ’n kwart. Sitte d’r twee gasten an tafel, dan krijt elk ’n helft. Nou sit d’r gyn een an tafel (se binne thús bleven). Hoefeul taart krije sij?
Dele deur 0 is sinloas, ok al is ’t 0 die’t deeld wort. En dat is ok weer núvver, want at je ’n getal deur ’t selde getal dele, is de útkomst altyd 1. Foorbeelden: 1 : 1 = 1 en 2 : 2 = 1 en soa feerder. Maar dat gaat dus niet op met 0, want 0 : 0 = sinloas (en niet 1).

Maar dele deur krapan-nul kin wel. At je 10 dele deur 1 krije je 10, maar at je 10 dele deur 0,001 krije je 10.000 as kosjint. Wat klainer de noemer, wat groater de útkomst. Nou kinne wy 0 beskouwe as onaindig klain. Dus fort rechts fan ôns spigel, fan ’t plak der’t ik nag altyd staan, tussen 0 en 1, der is ’n pypklain getaltsy en at wij 10 dele deur dat getaltsy, dan is de útkomst ’n enorm groat getal, ’n klain bitsy klainer as onaindig groat (∞).
Dus mâge je dan meskien konkludere dat 10 : 0 = ∞? En dat 10 : ∞ = 0 en ∞ x 0 = 1? At dat soa weze sou dan is elk normaal getal dus ok gewoan op te fatten as ’n produkt fan 0 en ’n bepaalde graad fan onaindighyd. Groat is spigeld klain en at ’e spigel spigeld wort, dan wort 0 onaindig groat.

En dan nou ’t groate nijs. Eergusteraven lâs ik in ’n artikel dat dele deur 0 lukt is. Wij wisten al dat in ’e Ferenigde Staten en fral Japan de ene na de ândere súpperkompjoeter kresjt is deur soa’n drege deling, maar nou het ’e laiding fan ’t Gaisthaus Institút foor Wissenschaftsgeschichte in Berlyn bekind maakt dat ’t der met ’n kwantumkompjoeter lukt is om ’n getal deur 0 te delen. ’t Baanbrekende ondersoek ston onder laiding fan ’e Sweedse perfesser Gunnar Noppes. Over de útkomst wou hij niks sêge, want, soa fertelde de knappe kop: ”Ans wil elkeneen dele deur nul.”

Douwe Zwart

Buienradar.nl


Laatste columns



Buienradar.nl