Bildtspraak

Geworde

Door de redactie van de Bildtse Post

Ons mim saai faak: ‘mooi geworde late.’ Sij saai ’t fral over befoorbeeld klaine kines, at se speulden of at se sliepen. Die mosten je mooi geworde late. Of over poppys: niet te feul met omslepe, oppakke of tyske. Mooi geworde late. At jou de toan hore konnen werop se ’t saai, dan souwen je begripe dat dut foor hur mèèr dan soamaar ’n útdrukking waar.

Maar eerst die útdrukking sels, want die is wonderlik. Geworde is ’n raar woord. Ons mim sil ‘t wel fan ‘t Frise gewurde litte hewwe. Komt ’t gewoan fan ‘worden’? Dat wij een late motte wat die worden is? Dut likent mij núvver, en ’t Bildts Woordeboek befestigt: ‘geworde, v. alleen als infinitief. Geworden (alleen in vaste verbindingen). Een – late, iemand laten begaan; iemand met rust laten.’ Geworde komt niet fan ‘worden’ dus. ’t Blykt ok Nederlâns te wezen, want Van Dale fermeldt ‘iem. laten geworden, hem zijn gang laten gaan, laten betijen,’ maar foegt der wel an toe: ‘thans nog slechts gewestelijk bekend.’ Ja, bij ôns dus. ’t Dúts blykt ’t ok te hewwen. Der hyt ‘t gewähren lassen. Fergelikings binne meskien mooglik met ’t Franse laisser faire.

Maar wer komt ’t weg? ’t Blykt dat wy helendal werom kinne naar ’t oud Ingels fan de froege middeleeuwen (dat sterk ferbonnen is met ’t oud-Frys). Der fine wij ’t woord geweorðan. Wille jou folledig fan de hoed en de rând wete? Google dan ‘geweordan’ en jou komme al gau bij ’n artikel út 1919 fan de Dútse filoloog Frederick J. Klaeber (1863-1954) met as titel ‘Concerning the Functions of Old English “Geweorðan” and the Origin of German “Gewähren Lassen”’. Hij lait eerst út dat ‘ge-’ hier inderdaad niet feul betekent (hij beskryft de toefoeging as ‘loose, apparently unmeaning’). Weorðan en geweorðan betekene dus in faite ’t selde, en wel fral: gebeure, foorfâle (happen, arise, befall, come to pass).

Maar met de toefoeging ‘laten’ gebeurt wat arigs. Klaeber fynt geweorðan lætan al in ’t oud-Ingelse Beowulf, ’t epise gedicht út de froege middeleeuwen. Bij syn bespreking fan de regel lete Suð-Dene sylfe geweorðan (frij fertaald: laat de Denen sels geworde) geeft hij an dat wij hier twee kanten met op kinne. ’t Kin betekene dat wij de Denen met rust late motte, dat wij se niet ferstore motte. Maar ’t betekent fral ok dat wy se hur aigen beslissings make late motte. De dubbelhyd sit ok in ‘t ‘laten’: late is je hannen ergens fan ôf trekke, maar late is ok: mooglik make, in staat stelle om.

Ons mim wist dink ik niks fan Beowulf of geweorðan, maar dut had sij heel goed deur. Foor hur drukte ‘mooi geworde late’ echt út hoe’t se de wereld sâg: leve en late leve, elk syn gang gaan late. Maar dat is niet alleen niet ferstore, maar fooral ok: elk hur selsstandighyd gunne. Sels doen late. Der spreekt fertrouwen út.
Aigenlik sêge je: soa at een d’r sels foor kiest om ’t te doen, soa is ’t goed. ’t Is niet norig om derin in te gripen, of over te oordelen. Dat is ekstra mooi omdat sij ’t faak saai over goenent die ’t wij faak krekt niet in staat sien om sels te beslissen: poppys, kines, besys. Over wat kwetsber is, maar dos sels worre mot wat ’t is.

Mij komt ’t de leste tiid wel in ’t sin at ik in ‘e tún werk. Ik hoop dan dat ôns katten de nije plantsys geworde late. Plantsys beslisse fansels niet. Maar ’t genieten (ok: ’t hoeden, ’t sorgen) sit dos in ’t geworde laten as ‘n fergunnen fan ‘t aigene – dat ‘t ‘m maar ontwikkele mâg soa ‘t ’t dat fanút himsels doet. Ik had ’n heel sorgseme mim.

Johan de Jong

Buienradar.nl

Bildts Filmhuus:



Podcast Nag even Bildts:


Laatste columns



Buienradar.nl