Cultuur

Bildtse burgemeesters in Domela syn tiid (6)

Edo Bergsma (1892-1896) snoert Tjeerd Schat de mônd (5)

Door de redactie van de Bildtse Post

In ’t ferhaal over ‘Domela op ’t Bildt’ speult Tjeerd Pieters Schat ’n groate rôl. Hij waar eand achttynde, begin negentynde eeuw ’n belangryk figuur in St.- Anne en feer derbútten. Tjeerd Schat en burgemeester Edo Bergsma (1892-1896) kwammen nander geregeld teugen.

De plaats in ’t Bosch in 1952 (Bron: Bildts Aigene/Jelke de Jager)

Deur Klaas Dankert -  Tjeerd Pieters Schat (1859-1939) had ’n stik of wat hôven en ‘n tún in ‘t Bosch en weunde met syn húshouwing op ’n plaats krekt over de Boschbrûg na links. Hij waar troud met Akke Wassenaar, die’t al ’n jaar na hur trouwen sturf. Syn tweede frou waar Aafke Hoitsma en se kregen drie kines: Akke, Giltje (worde maar ’n half jaar) en Frits.

Hij het nagal wat funksys ferfuld. Douwe Zwart het se allegaar opsocht foor syn boek over 100 jaar De Waaie. ’n Stik of wat houden ferband met syn beroep: foorsitter fan de deur him oprichte Hoverniersvereeniging Eendracht, foorsitter fan ’t waterskap De Boschbrug en bestuurslid fan de Vereeniging van Aardappelhandelaren in Friesland.

Ok bekleedde Tjeerd Schat ferskaidne maatskaplike funksys in St.-Anne. Soa is op syn inisjatyf ’t perseel d’Avila an de Westerdyk, foorloper fan De Waaie dus, bestimd as terrain foor openluchtspullen. Hij het bestuurslid en foorsitter fan de kaatsferening St.-Anne weest en hij het dartig jaar in ’t bestuur fan Plaatselijk Belang sitten, de lêste negen jaar as foorsitter. Dernaast waar hij lid fan ’t kollezy fan Kerkfoogden fan de Van Harenskerk.

‘Volksgebouw’ - Maar dat ik him teugen kwam in ferbând met de optredens fan Domela Nieuwenhuis op ’t Bildt, had fansels te krijen met syn rôl as foorfechter foor algemeen kiesrecht en foor ferbetering fan de soasjale pesisy fan de erbaaiers. Soa waar hij jarenlang bestuurslid en later foorsitter fan de plaatslike ôfdeling fan de Nederlandse Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht, ’n foor-, foor-, foorloper fan de PvdA. In deuze lêste funksy het hij d’r mèt foor sorgd dat de A-kerk an ’t Oasteand, op ’t plak der’t de Hema nou staat, ankocht worre kon as ‘Volksgebouw’. Hij worde foorsitter fan de ferening “Ontwikkeling”, ontstaan út ‘n inisjatyf fan Algemeen Kies- en Stemrecht. Ok het hij nag even foorsitter weest fan ’t Centraal Bestuur van het Kiescomité van de Volkspartij in ’t Kiesdistrict Franeker. ’n Echte soasjalist dus.

Landlike bekindhyd kreeg Tjeerd Schat doe’t hij in syn dubbelrôl fan foorsitter fan de Bond voor Algemeen Kiesrecht en lid fan ’t kollezy fan kerkfoogden – wel met instimming fan de meerderhyd fan de kerkleden – regeld had dat Ferdinand Domela Nieuwenhuis op 24 novimber 1889 syn propaganda-rede houwe kon in de Van Harenskerk. Dat gâf ’n prot argewasy, ok feerderop in Frysland en sels landlik. ‘t Waar de anlaiding foor wat later de Bildtse Kerkekwessy noemd worde.

Dut speulde him ôf in ’n tiid fan groate werkloashyd en aarmoede. Erbaaiers-ferening Broedertrouw besloat tot werkstaking teugen de misstanden en foor ’n paar sinten meer loan. De ferhoudings stonnen op skerp. D’r worde ’n detasjemint soldaten in de skoalen in de Oast- en Westhoek stasjoneerd. De staking duurde lang en bloedde doad. De mînsen hadden honger en waren ferbitterd en opstandig. In de nacht fan 3 op 4 desimber 1893 gongen twee boereplaatsen in St.-Anne in flammen op. De Ofsier fan Justisy loofde hondert gulden út foor anwizings om de brândstichter(s) te pakken. De Onderlinge Brandwaarborgmaatschappij Hallum wou sels dúzzend gulden ‘tipgeld’ beskikber stelle.

‘Tiranny’ - In de fergadering in Froubuurt kreeg dut foorstel ’n wêrm onthaal. “Maar …”, ik siteer nou ’n bericht in de Nieuwe Rotterdamse Courant, “… toen kwam eensklaps uit een anderen hoek de wind opzetten. Er waren natuurlijk in de vergadering socialisten aanwezig, - bijna ieder ingezetene toch van Het Bildt is verzekerd in Hallum. Een hunner, bekend als voorzitter van het socialistische college van kerkvoogden te St. Anna-Parochie (Tjeerd Schat dus, kd), hield eene speech ter verdediging der brandstichters – nota bene in de vergadering ener brandwaarborg-maatschappij! Deze werden door den honger gedwongen; eerst hadden de arbeiders gestreefd naar verbetering van hun lot met wettige middelen, hunne vereeniging Broedertrouw was onderdrukt; thans was de tyrannie zoover gekomen, dat vele arbeiders niet met hem, spreker, over straat durfden gaan, wijl zij dan door hun werkgever zouden worden weggezonden. Nu werd als laatste middel de toevlucht genomen tot brandstichtingen, als uitingen van wanhoop door gebrek aan brood.”

D’r is niet soafeul fantasy norig om je de konsternasy in de fergadering foor te stellen. De foorsitter prebeerde om ‘e nocht Schat ’t woord te ontnimmen. Burgemeester Edo Bergsma kreeg him neffens de korrespondint fan de krant al stil: ‘Het waren lage daden van lage karakters en zoals bijna stellig kan worden aangenomen, gepleegd onder den invloed van sterken drank. En wie nog geld genoeg heeft om zich te bedrinken, bij dezen mag men van geene armoede, in elk geval van geen broodgebrek spreken, dat tot dergelijke wanhopige daden leidt.’ As geheelonthouwer had Schat hier wainig teugen in te bringen, leze wij in de krant..

Nag even weromkommend op die Bildtse Kerkekwessy: Minke Schaaf, de wede fan Sjoerd Schaaf weet hur nag te herinneren dat hur bep, de oudste dochter fan Tjeerd Schat, froeger fertelde: “’t gong d’r allerhaislikst om weg!”. Derover nije week meer.

Enne… ant kikes bij ‘Domela op ’t Bildt’, 24 novimber in de Van Harenskerk.

Buienradar.nl


Laatste columns



Buienradar.nl