Nieuws

Domela predikt 130 jaar later opnieuw de revolutie

Door de redactie van de Bildtse Post

Op de dag af 130 jaar geleden predikte Ferdinand Domela Nieuwenhuis in de Van Harenskerk te St.-Anna de revolutie. De kerk puilde uit: meer dan 1200 Bildtse arbeiders hingen aan zijn lippen. De geest van revolutie waarde door Fryslân. Zondag 24 november werd op een speciale Domela-middag in de kerk stilgestaan bij die roerige tijd, al was het Domela Nieuwenhuis zélf die concludeerde dat van de omwenteling - de omverwerping van het kapitalisme - nog niets terecht gekomen is. En dus predikte hij opnieuw revolutie.
Lees verder, en bekijk de filmregistratie door Bildts Filmhuus.

Door Gerard de Jong


Voormalig kerkrentmeester Teake Brandsma - “ik haw hjoed in reade strik om dien” - was de eerste om het toe te geven: de Van Harenskerk was in tijden niet zo goed gevuld als afgelopen zondag. De ruim 100 aanwezigen kwamen voor ‘Domela op ’t Bildt’, het programma dat door oud-burgemeester en sociaal-democraat Klaas Dankert bedacht en opgezet was.

Sociaal-historicus Johan Frieswijk nam het gehoor in vogelvlucht mee door het leven van Domela Nieuwenhuis. De socialist pleitte voor algemeen kies- en stemrecht en vocht ook tijdens de rede in de Van Harenskerk tegen de beeldvorming. “Socialisten werden afgeschilderd als ‘duistere figuren met petroleum in de ene hand en een staaf dynamiet in de andere’,” zo zei Frieswijk. “Slechts een zevende van de bevolking mocht toentertijd stemmen. De macht vond arbeiders “niet rijp” om te stemmen, ofwel: te dom.”

Domela Nieuwenhuis sprak die 24 november zo’n vijf uur in de Van Harenskerk. Het thema van de lezing was de Franse revolutie van honderd jaar ervoor, volgens Domela een ‘bourgeois-revolutie’. “Die leek zo mooi maar in honderd jaar tijd was de arbeider niets opgeschoten,” vertelde Frieswijk. “Toch was er nieuwe hoop: het omverwerpen van het kapitalisme leek een kwestie van tijd. In Westhoek was landarbeidersvereniging Broedertrouw opgericht. De aanwezigen bij de rede hieven spontaan het Vrijheidslied aan, zeer toepasselijk op de melodie van de Marseillaise.”

Hotze Buwalda, Westhoekster van geboorte,  ging dieper in op Broedertrouw, de eerste landarbeidersvereniging, die op 27 oktober 1889 aan de Ouwe-Dyk werd opgericht. Buwalda schetste de erbarmelijke omstandigheden van de arbeiders in die tijd: een slecht loon (6 gulden per week), en geen loon bij ziekte. “De erbaaiers wisten: ’t mot âns, d’r mot wat gebeure. Se lâzen Domela en Multatuli na eten. ‘Nou is ’t an ôns!’ riep Gêrm van Tuinen, de eerste foorsitter fan Broedertrouw, út na de oprichting.”

Waarom vond de roep om revolutie juist in Westhoek zoveel gehoor? Buwalda probeerde daar een antwoord op te geven. “De Westhoek waar wat rauwer as de ândere Bildtse dorpen. ’t Persintazy mînsen dat tot de leegste klasse hoorde waar d’r ’t groatst. Ok waar d’r gyn kerklik toesicht. Westhoek waar fooral ‘metnander een’. En Domela, met syn woeste haar en beerd, kwam gewoan op de honnekar bij de mînsen del.”

Teake Brandsma ging in op een andere strijd die door Domela’s komst in St.-Anna volledig ontbrandde: een richtingenstrijd binnen de kerkelijke gemeente. Zijn rede zette de verhoudingen binnen bestuur en gemeenschap op scherp. Het werd de vrijzinnigen versus de rechts-orthodoxen (de zelfbenoemde “waarheidsvrienden”). “Doe’t it fersyk fan Domela Nieuwenhuis kaam om yn de tsjerke preekje te meien, sille de manlju der raar oer stind hawwe,” zei Brandsma. Met 45 stemmen voor en 32 tegen (het gros van de leden bleef thuis) was het pleit beslecht. Domela mocht in de kerk preken. Het leidde tot een “schoonmaak” in het bestuur, veel opwinding en grote koppen in de landelijke kranten. “Mar St.-Anne waard sa wol op de kaart set!”

Het laatste woord was, uiteraard, aan Domela Nieuwenhuis zelf. Acteur Willem Bruining uit Oentsjerk - prachtig geschminkt en uitgedost als Domela - speelde de rol met verve. Uit zijn toespraak bleek maar weer eens: hoe meer er verandert, hoe meer er hetzelfde blijft. “De welvaart is sinds mijn overlijden in 1919 enorm toegenomen. We hebben een technische revolutie gehad en we zijn continu verbonden met elkaar. Maar werkstakingen en volksgaarkeukens zijn ook nu nog aan de orde van de dag. Het is nog steeds ieder voor zich. De afstand tussen burger en politiek is nog net zo groot. Tussen kapitaal en arbeiders is geen verzoening mogelijk, net zo min als tussen roofdier en prooi. Het is wederom tijd voor een omwenteling. U moet erin blijven geloven. De dag van de overwinning is niet ver meer. Vrijheid, brood, geluk en recht voor allen.”

Uw reactie


Buienradar.nl


Laatste columns



Buienradar.nl